ABD Başkanı Donald Trump’ın Türkiye’ye önerdiği F-35 satışı, hukuki, siyasi ve güvenlik kaynaklı engeller nedeniyle askıda kalmaya devam ediyor. Ankara’ya yapılacak Lockheed Martin yapımı savaş uçağı satışının merkezinde, Türkiye’nin Rus yapımı S-400 hava savunma sistemi ile ABD Kongresi’ndeki muhalefet bulunuyor.
Trump, 7 Temmuz’da Ankara’da düzenlenen NATO zirvesinde, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın yanında, S-400 alımı nedeniyle uygulanan “Amerika’nın Düşmanlarına Karşı Yaptırımlar Yasası” (CAATSA) kapsamındaki yaptırımları kaldırmaya hazır olduğunu açıkladı. “Dostlarımıza yaptırım uygulamak istemiyoruz” diyen Trump, Ankara’ya F-35 satışını değerlendirebileceğinin sinyalini verdi.
Erdoğan, uçakların “sözünün verildiğini” ve “Bay Trump’ın her zaman sözünü tuttuğunu” söyledi. Aradan bir aydan uzun süre geçmesine karşın satış hâlâ belirsizliğini koruyor.
Türkiye, çok uluslu F-35 programının ortaklarındandı ve programın geliştirilmesine milyarlarca dolar yatırdı. Ankara, altı F-35 için ödeme yapmış; ancak S-400 teslimatını kabul etmesinin ardından 2019’da programdan çıkarılmıştı. Washington, S-400 ile F-35’in birlikte kullanılmasının gizli uçağa ilişkin hassas verileri ifşa edebileceği sonucuna varmış ve CAATSA kapsamında Türkiye’nin savunma tedarik kurumu Savunma Sanayii Başkanlığı’na (SSB) yaptırım uygulamıştı.
Analistlere göre satışın önünde iki ayrı yasal engel bulunuyor. Başkan, Kongre denetimine tabi olmak kaydıyla SSB’ye yönelik CAATSA yaptırımlarını kaldırma yetkisine sahip. Ancak 2020 mali yılı Ulusal Savunma Yetki Yasası’nın (NDAA) 1245’inci maddesi, Dışişleri ve Savunma bakanlarının Türkiye’nin S-400 sistemine “artık sahip olmadığını” Kongre’ye ortaklaşa tasdik etmedikçe uçağın devrini yasaklıyor.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, Pentagon’un olası satışın yollarını incelediğini belirtirken, Axios’a göre “Amerikan yasalarına uymak için gerçekleştiğini teyit etmemiz gereken bazı hususlar var” dedi.
Cumhuriyetçilerin çoğunlukta olduğu Kongre’de öneri her iki partiden de kuşkuyla karşılanıyor. Senatör Rick Scott, Türkiye’nin S-400’ü elinde tutarken F-35 almaması gerektiğini söyledi. Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Jim Risch de sürecin, Ankara sistemi kaldırmadığı için durma noktasında olduğunu belirtti. Bazı milletvekilleri ayrıca Türkiye’nin Kıbrıs’taki askeri faaliyetleri ve Yunanistan ile yaşanan gerginlikler konusundaki endişelerini dile getirdi.
Anlaşmazlığı çözmek için sistemin tamamen kaldırılmadan devre dışı bırakılması, Birleşik Arap Emirlikleri’ne satılması ya da imha edilmesi gibi seçenekler değerlendiriliyor. ABD merkezli haber sitesi Semafor’un haberine göre, “uyum” kavramının nasıl yorumlanacağı en büyük engellerden biri olmayı sürdürüyor. Olası bir S-400 devri için, sözleşme kısıtlamaları nedeniyle Rusya’nın da onayı gerekiyor.
İsrail, satışın en sert muhaliflerinden biri olarak öne çıktı. Başbakan Binyamin Netanyahu, Trump’a doğrudan çağrıda bulunarak satışın “Ortadoğu’daki güç dengesini bozacağı” ve F-35’lerin “Türkiye’yi dost bir devlete dönüştürmeyeceği” uyarısında bulundu. Güvenlik analistleri, uçağın İsrail’in bölgedeki niteliksel askeri üstünlüğünü (QME) zayıflatabileceğini savunuyor. Amerikan-İsrail Kamu İşleri Komitesi (AIPAC) de Türkiye’nin Hamas, İran, Rusya ve Çin ile ilişkilerini gerekçe göstererek satışa karşı çıktı.
Washington merkezli, İsrail yanlısı Yahudi Ulusal Güvenlik Enstitüsü (JINSA), Nisan 2025 tarihli raporunda S-400’ün yalnızca yasal bir tetikleyici olduğunu, Ankara’nın Rusya ve Çin ile ilişkileri ile bölgesel politikaları nedeniyle uçağa erişiminin sınırlanması gerektiğini savundu. Enstitü, Türkiye’ye yapılacak üst düzey silah satışlarının da İsrail’in askeri üstünlüğünü koruyan QME incelemesine tabi tutulmasını önerdi.
Türkiye bu tür değerlendirmeleri reddediyor. İki ülke arasındaki ilişkiler Gazze savaşı nedeniyle gerginleşti; Erdoğan İsrail’i “savaş bağımlısı” olmakla suçlamış, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ise İsrail’i “insanlığın artık tahammül edemeyeceği bir yük” olarak nitelendirmişti.
Öte yandan Suudi Arabistan kendi F-35 alımının onaylanması için Washington’da temaslarını sürdürüyor. Savunma Bakanı Halid bin Selman’ın Trump yönetimi yetkilileriyle görüştüğü bildirildi. Analistler, Riyad’ın olası alımının uzun ve İsrail ile istişareleri içerecek bir süreç olacağını, uçakların bu on yılın ilerleyen döneminde teslim edilebileceğini belirtiyor.
Anlaşma, NATO içi güven ve Ankara’nın Batılı savunma sistemlerine entegrasyonu bakımından önem taşıyor. Analistlere göre S-400 sorunu çözülse dahi, Türkiye’nin dış politikası ve bölgesel duruşu, satış için ek siyasi engeller oluşturmaya devam edebilir.
