Türkiye ile Amerika Birleşik Devletleri, Türk savunma sanayisini hedef alan CAATSA yaptırımlarının kaldırılması yönünde ilke düzeyinde mutabakata vardı. Ancak sürecin ABD Kongresi’ndeki seyri belirsizliğini koruyor.
Gelişme, 7-8 Temmuz’da Ankara’da düzenlenecek NATO Liderler Zirvesi öncesinde iki ülke arasındaki savunma iş birliğinde olası bir açılıma işaret ediyor. Yaptırımların kaldırılması, Türkiye’nin F-35 yeni nesil savaş uçağı programına dönüşünün de önünü açabilir.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, katıldığı bir televizyon programında, CAATSA yaptırımlarının kaldırılması konusunda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile ABD Başkanı Donald Trump’ın irade ortaya koyduğunu belirtti. Fidan, konunun idari boyutunda bir sorun bulunmadığını, ancak sürecin bir zaman alacağını söyledi.
Fidan, “CAATSA yaptırımlarının kaldırılması için bazı adımlar ve çalışmalar var. İşlemlerin yerine getirilmesi ile Kongre’de süreç aynı olmayabilir. Ancak idari anlamda bir sıkıntı yok. Kongre’de süreç nasıl gidecek ona bakarız,” dedi.
“F-35 satış yasağının kaldırılması ile Türkiye’nin programa yeniden üretici ortak olarak dönmesinin iki ayrı süreç olduğuna dikkat çeken” Fidan,“Satış yasağının kaldırılması daha kolay bir konu, idari bir karar. CAATSA’dan sonra bu olur diye düşünüyorum. Diğer taraftan programa girme meselesi konsorsiyumun alacağı kararla ilgili,” diye konuştu.
Bakan, NATO zirvesini “tarihi” olarak nitelendirdi ve Trump’ın katılımının önemine değindi. “ABD yönetimi ve Sayın Trump’ın NATO zirvesine katılacağını teyit ettiler. Eğer davet eden Sayın Erdoğan olmasaydı, katılmayacaktı,” dedi.
CAATSA yaptırımları ve F-35 süreci
CAATSA kapsamında Türkiye’ye uygulanan yaptırımlar, Ankara’nın Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın almasının ardından 2020’de Kongre tarafından yasalaştırıldı ve 2021’de devreye girdi. Karar doğrultusunda ABD Hazine Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı’nı (SSB) yaptırım listesine aldı.
Yaptırımlar, iki NATO müttefiki arasındaki savunma sanayi işlemlerini kısıtlamaya devam ediyor. Bu kapsamda, Türkiye’nin yerli beşinci nesil KAAN muharip uçağı için ihtiyaç duyduğu ABD menşeli jet motorlarının ihracat lisansları da askıya alınmış durumda. Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından geliştirilen KAAN, Türkiye’nin yabancı platformlara bağımlılığını azaltmayı hedefliyor.
CAATSA, Türkiye S-400 sistemine sahip olduğu sürece ABD’nin Ankara’ya F-35 tedarik etmesini açıkça yasaklıyor. Washington, Türkiye’yi 2019’da programdan çıkarmıştı.
Motor satışında Kongre denetimi tartışması
Trump yönetimi bu hafta, KAAN için Türkiye’ye yaklaşık 700 milyon dolar değerinde F-110 motoru satışını gerçekleştireceğini Kongre’deki kilit isimlere bildirdi. Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi’nin en üst düzey Demokrat üyesi Gregory Meeks, yönetimi satışta Kongre denetimini atlamakla suçladı.
Meeks, yönetimin “herhangi bir olağanüstü yetkiye başvurmadan, yazılı bir gerekçe sunmadan” hareket ettiğini savundu. Analistler, motor satışını yönetimin Kongre’deki muhalefeti ölçmek için attığı bir “deneme balonu” olarak değerlendiriyor.
Muhalefet somut bir adıma da dönüştü. Temsilciler Meclisi Demokrat üyesi Dina Titus, KAAN için talep edilen F110 motorlarının ve entegrasyon teknolojilerinin satışını engellemek amacıyla Kongre’ye ortak ret tasarısı sundu. Tasarı, ABD yönetiminin Silah İhracat Kontrol Yasası’nın 36(c) maddesi uyarınca 24 Haziran’da Kongre’ye ilettiği 24-051 sayılı resmi bildirimi hedef alıyor.
Kathimerini gazetesinin ulaştığı metne göre tasarı, F110-GE-129E/F motorlarının olası Yabancı Askeri Satışını (FMS) durdurmayı amaçlıyor. Yasak yalnızca motor teslimatını değil; motorların uçağa entegrasyonu, kurulumu, kalifikasyonu, sertifikasyonu ve test süreçleri için gereken savunma malzemeleri, hizmetleri ile teknik verilerin aktarımını da kapsıyor.
Ortak ret tasarısının sunulması satışı otomatik olarak durdurmuyor; yalnızca yasa uyarınca Kongre’nin inceleme sürecini başlatıyor. Satışın hukuken yasaklanması için tasarının hem Temsilciler Meclisi hem de Senato’dan geçmesi, ardından Trump’ın imzalaması ya da olası vetoyu geçersiz kılacak üçte iki çoğunlukla kabul edilmesi gerekiyor.
Kongre’deki mevcut dengeler ve satışa karşı iki partili güçlü bir muhalefetin bulunmayışı nedeniyle uzmanlar, tasarının yasalaşma ihtimalini düşük görüyor. Tasarı yürürlüğe girerse transfer yasal olarak durdurulacak.
Trump, Çarşamba günü Oval Ofis’te NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile yaptığı görüşmede, F-35 konusunda iyimser olduğunu belirterek Erdoğan için “saygıdeğer bir lider ve benim dostum” ifadesini kullandı. Başkan Yardımcısı JD Vance ise Pentagon’un, Türkiye’nin F-35 için ABD’nin yasal kriterlerini karşılayıp karşılamadığını incelediğini söyledi.
Kilit engel: S-400
Middle East Institute Türkiye programı direktörü Gönül Tol, motor satışının “en kolay elde edilebilecek sonuç” olduğunu, asıl sınavın Kongre’nin CAATSA’yı kaldırıp Türkiye’nin F-35 programına dönüşünü sağlayıp sağlamayacağı olduğunu belirtti.
Tol, Vance’in açıklamalarının sorunun büyük ölçüde Ankara’nın elinde olduğuna işaret ettiğini söyledi: “Top Türkiye’de. S-400’lerden kurtulması gerekiyor.”
İki taraf olası çözümler konusunda sessizliğini korurken, öne çıkan seçeneklerden biri S-400 sistemlerinin sökülerek İncirlik Hava Üssü’nün ABD kontrolündeki bölümüne ya da yurt dışındaki bir Türk askeri tesisine nakledilmesi olarak değerlendiriliyor.
